|
Getting your Trinity Audio player ready…
|
Legitymowanie jest jedną z podstawowych czynności wykonywanych przez funkcjonariuszy. Jego podstawowym celem jest ustalenie lub potwierdzenie tożsamości osoby. Sam fakt, że funkcjonariusz ma ustawowe uprawnienie do legitymowania, nie oznacza jednak, że może robić to całkowicie dowolnie. W konkretnym przypadku musi istnieć zarówno podstawa prawna, czyli przepis przyznający funkcjonariuszowi takie uprawnienie, jak i podstawa faktyczna, czyli rzeczywisty powód podjęcia czynności wobec konkretnej osoby.
W przypadku Policji podstawę prawną stanowi przede wszystkim art. 15 ust. 1 pkt 1 ustawy z 6 kwietnia 1990 r. o Policji. Przepis ten stanowi, że policjanci, wykonując czynności określone w art. 14 ustawy, mają prawo do legitymowania osób w celu ustalenia ich tożsamości. Art. 14 wskazuje natomiast podstawowe zadania Policji, związane między innymi z rozpoznawaniem, zapobieganiem i wykrywaniem przestępstw i wykroczeń oraz poszukiwaniem osób.
Z samego brzmienia art. 15 ustawy o Policji wynika więc, że legitymowanie nie jest samodzielnym celem działania funkcjonariusza. Ma ono służyć ustaleniu tożsamości osoby w związku z wykonywaniem ustawowych zadań Policji. Nie oznacza to jednak, że przed każdym legitymowaniem policjant musi mieć pewność, że osoba popełniła przestępstwo lub wykroczenie. Legitymowanie może służyć również ustaleniu okoliczności zdarzenia, identyfikacji świadka, osoby mogącej posiadać informacje istotne dla prowadzonej czynności czy sprawdzeniu, czy dana osoba jest poszukiwana.
Dlatego trzeba odróżnić podejrzenie popełnienia czynu zabronionego od podstawy faktycznej legitymowania. Podstawa faktyczna jest konkretną okolicznością, która powoduje, że ustalenie tożsamości danej osoby jest potrzebne do wykonania określonej czynności służbowej. Może nią być na przykład związek osoby ze zdarzeniem, odpowiadanie przez nią rysopisowi osoby poszukiwanej, obecność w miejscu zdarzenia, zachowanie wskazujące na możliwość związku z naruszeniem prawa albo potrzeba ustalenia danych osoby, która może posiadać informacje dotyczące określonego zdarzenia. Policja sama wskazuje, że podstawę faktyczną należy rozumieć jako społecznie uzasadnioną przyczynę wykonania czynności w sytuacji dopuszczonej przez przepisy prawa.
W praktyce oznacza to, że policjant powinien być w stanie wskazać, dlaczego właśnie w stosunku do określonej osoby podjął czynność. Nie wystarczy samo stwierdzenie, że „Policja ma prawo legitymować”. To określa jedynie podstawę prawną uprawnienia. Konieczne jest jeszcze istnienie konkretnego powodu faktycznego, dla którego w danej sytuacji ustalenie tożsamości tej osoby jest związane z wykonywaniem czynności służbowych.
Przykładowo policjant może podjąć legitymowanie osoby znajdującej się w pobliżu miejsca popełnienia wykroczenia, jeżeli jej identyfikacja jest potrzebna w związku z prowadzonymi czynnościami. Podobnie może wyglądać sytuacja, gdy osoba odpowiada rysopisowi osoby poszukiwanej albo może być świadkiem zdarzenia. Samo legitymowanie nie przesądza przy tym o tym, że osoba jest podejrzana o popełnienie przestępstwa lub wykroczenia. Czynność może mieć charakter wyłącznie identyfikacyjny.
Istotne jest również to, że nietypowe lub podejrzanie wyglądające zachowanie nie jest automatycznie dowodem popełnienia wykroczenia albo przestępstwa. Może jednak, zależnie od okoliczności, stanowić element uzasadniający podjęcie czynności służbowej, której jednym z elementów będzie ustalenie tożsamości. O tym, czy konkretne okoliczności rzeczywiście tworzą wystarczającą podstawę faktyczną, należy decydować na tle całej sytuacji, a nie na podstawie jednej oderwanej cechy osoby.
Sposób przeprowadzania legitymowania przez Policję określają również przepisy wykonawcze. Obowiązujące rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji dotyczące wykonywania niektórych uprawnień policjantów reguluje między innymi sposób ustalania tożsamości oraz dokumentowania legitymowania. Wśród dokumentów, na podstawie których policjant może ustalić tożsamość, znajdują się między innymi dowód osobisty, dokument paszportowy, zagraniczny dokument tożsamości oraz aplikacja mObywatel. Przepisy przewidują również inne sposoby ustalenia tożsamości w sytuacjach, w których nie można posłużyć się takim dokumentem.
Co ważne, legitymowanie jest czynnością, która podlega dokumentowaniu. Przepisy przewidują odnotowanie między innymi daty, czasu, miejsca i przyczyny legitymowania oraz danych osoby, której tożsamość została ustalona. Dzięki temu możliwe jest późniejsze ustalenie, z jakiego powodu i w jakich okolicznościach funkcjonariusz przeprowadził czynność.
Podstawa prawna i podstawa faktyczna to zatem dwie różne kwestie. Podstawa prawna odpowiada na pytanie: „z jakiego przepisu funkcjonariusz ma prawo mnie legitymować?”. Podstawa faktyczna odpowiada na pytanie: „dlaczego funkcjonariusz legitymuje właśnie mnie i dlaczego w tej konkretnej sytuacji?”. Obie kwestie mają znaczenie dla oceny legalności czynności.
Warto przy tym zwrócić uwagę na jeszcze jedną rzecz. Ustawa o Policji przyznaje policjantowi prawo do legitymowania w celu ustalenia tożsamości, ale nie oznacza to, że każdy policjant może w dowolnym miejscu i czasie legitymować każdą osobę bez związku z realizacją ustawowych zadań Policji. Funkcjonariusz, podobnie jak każdy organ władzy publicznej, działa na podstawie i w granicach prawa. Z tego względu samo powołanie się na art. 15 ustawy o Policji nie zastępuje faktycznego uzasadnienia podjęcia czynności.
Nieco inaczej sformułowano uprawnienie strażników miejskich. Zgodnie z art. 12 ust. 1 pkt 2 ustawy o strażach gminnych strażnik, wykonując ustawowe zadania, ma prawo legitymować osoby w uzasadnionych przypadkach w celu ustalenia ich tożsamości. W przypadku Straży Miejskiej ustawodawca wprost użył więc w przepisie określenia wskazującego na konieczność istnienia uzasadnienia dla czynności.
Nie należy też utożsamiać legitymowania z kontrolą osobistą, przeszukaniem czy zatrzymaniem. Są to odrębne czynności, dla których przepisy przewidują inne przesłanki i zakres uprawnień. Samo ustalenie tożsamości osoby nie daje automatycznie funkcjonariuszowi prawa do przeszukania jej odzieży czy bagażu. Jeżeli funkcjonariusz chce wykonać dalej idącą czynność, musi posiadać odrębną podstawę prawną i spełnić przesłanki przewidziane dla tej konkretnej czynności.
Osoba, wobec której przeprowadzono czynność, powinna również zostać poinformowana o możliwości złożenia zażalenia na sposób przeprowadzenia czynności. Jest to jeden z elementów kontroli prawidłowości działania funkcjonariuszy.
Podsumowując, prawidłowe legitymowanie nie sprowadza się do samego okazania przez funkcjonariusza legitymacji służbowej i żądania dokumentu tożsamości. Musi mieć oparcie w przepisach określających kompetencje danego funkcjonariusza, a w konkretnej sytuacji powinien istnieć rzeczywisty i możliwy do wskazania powód podjęcia czynności. W przypadku Policji podstawę prawną stanowi przede wszystkim art. 15 ust. 1 pkt 1 ustawy o Policji, natomiast podstawa faktyczna wynika z okoliczności konkretnego przypadku i związku legitymowania z realizacją ustawowych zadań Policji. To właśnie rozróżnienie między podstawą prawną a faktyczną jest kluczowe przy ocenie, czy konkretne legitymowanie było uzasadnione.
Dziękujemy za przeczytanie artykułu! Jeśli interesują Cię tematy związane z ruchem drogowym, wykroczeniami czy przepisami karnymi i chcesz być na bieżąco – zasubskrybuj powiadomienia o nowych treściach. Zachęcamy do komentowania i zadawania pytań. Wracaj do nas regularnie!
Pozostaw komentarz